به منظور افزایش بازدهی و جلوگیری از هدر رفت سرمایه های محدود در طرح های مقابله با بیابان زایی، همواره نبود روشی که بتواند معیارها و راهکارهای مختلف را در نظر بگیرد و از آن میان بر مبنای ساختاری نظام مند و دیدگاه گروهی، راه حل های بهینه را ارائه دهد، مشهود بوده است. پژوهش حاضر با هدف ارائه روشی به منظور رتبه بندی راهبردهای بهینه مقابله با بیابان زایی در دشت یزد-خضرآباد در قالب مدل های تصمیم گیری چند معیاره با بهره گیری مدل لینمپ انجام گرفت. در این روش از طریق یافتن فاصله اقلیدوسی راهبردها با بهترین راهبرد، ارجح ترین راهبرد انتخاب شد، در این رابطه مسئله به یک مدل خطی ریاضی تبدیل شد، که پس از اجرای مدل در محیط نرم افزار لینگو، وزن هر راهبرد، فاصله از راهبرد ایده آل و راهبرد ایده آل برآورد شد. بر مبنای نتایج به دست آمده، از دیدگاه مدل ارزیابی لینمپ، بر مبنای ارجحیت پنج معیار نهایی نظرخواهی شده: تناسب و سازگاری با محیط زیست (C7)، تخریب منابع وخسارت محیطی و انسانی (C16)، منابع انسانی متخصص (C6)، ابزارهای علمی و فناوری (C5) و زمان (C2)، راهبردهای توسعه و احیاء پوشش گیاهی (A23) با فاصله 16/20، جلوگیری از تبدیل و تغییر نامناسب کاربری اراضی (A18) با فاصله 16/22، تعدیل در برداشت از منابع آب زیرزمینی (A31) با فاصله 16/35، به ترتیب به عنوان مهم ترین راهبردهای مقابله با بیابان زایی در منطقه تشخیص داده شد. نتایج پژوهش حاضر به مدیران مناطق بیابانی این امکان را می دهد که امکانات و سرمایه های محدود تخصیص یافته برای مهار بیابان زایی را به شیوه های درست و کارآمد به کارگیرند. بنابراین، نتایج رتبه بندی مذکور می تواند باعث افزایش میزان موفقیت اجرای طرح های بیابان زدایی و احیاء اراضی در منطقه مورد مطالعه شود.

انتخاب بهترین راهبردهای بیابان زدایی بر اساس معیارهای موثر، تاثیر بسزایی در تصمیم سازی مدیران مناطق بیابانی دارد. لذا مطالعه حاضر به دنبال مهم ترین راهبردهای بیابان زدایی بر مبنای روش های کمی و وزنی است. اغلب روش های مطرح در ارزیابی راهبردهای بیابان زدایی به وابستگی و ارتباط بین معیارها و راهبردها در سطوح تصمیم گیری نمی پردازد، بلکه فقط معیارها و راهبردها را با ساختار سلسله مراتبی و از بالا به پایین سطح بندی و اوزان آن ها را مشخص می کند، اما روابط داخلی پیچیده بین معیارها و راهبردها و تاثیر آن ها بر دستیابی به هدف نهایی الزاما تحلیل شبکه ای را می طلبد. در این مطالعه برای رفع این نیاز از مدل فرایند تحلیل شبکه ای (ANP) استفاده شد. در روش مذکور برای مدل سازی و تجزیه و تحلیل داده ها، ماتریس وابستگی های درونی و بیرونی راهبردها و معیارها محاسبه شد و با استفاده از مدل شبکه طراحی شده، راهبردها تعیین وزن و مهم ترین راهبردها ارزیابی شدند. درنتیجه ارزیابی های به عمل آمده مشخص شد که از میان 16 معیار و40 راهبرد نهایی نظرخواهی شده، راهبرد توسعه و احیاء پوشش گیاهی (A23)، با مطلوبیت کلی Di=0.2249، مهم ترین راهبرد در فرایند بیابان زدایی منطقه است و راهبردهای جلوگیری از تبدیل نامناسب کاربری اراضی (A18) با مطلوبیت کلی Di=0.2245 و تعدیل در برداشت از منابع آب زیرزمینی (A31)، با مطلوبیت کلی Di=0.1852، به ترتیب در اولویت های بعدی قرار می گیرند. بنابراین پیشنهاد شد که در طرح های کنترل و کاهش اثرات بیابان زایی و احیاء اراضی تخریب یافته، نتایج و رتبه بندی به دست آمده مورد توجه قرار گیرد.

متن کامل این مقاله به زبان انگلیسی می باشد. لطفا برای مشاهده متن کامل مقاله به بخش انگلیسی مراجعه فرمایید.لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

آبرویل (1949) مفهوم «بیابانزایی»را برای توصیف تغییر زمین حاصلخیز به بیابان بکار برد که از فعالیت انسانی در ناحیه جنگل استوایی آفریقا ناشی شده بود. خشکسالی های پیاپی اواخر دهه 1960 این معضل زیست محیطی را به یک فاجعه انسانی و جهانی تبدیل کرد. کنفرانس بیابانزایی سازمان ملل متحد در نایروبی (1977)، شروع موضوع بیابانزایی در عرصه سیاسی و مباحث جالب علمی بود. بر اساس تعریف کنوانسیون سازمان ملل متحد برای بیابان زدایی (1994): «بیابانزایی به معنی تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب ناشی از عوامل مختلف از جمله تغییرات آب و هوایی و فعالیت های انسانی می باشد». مبارزه با بیابانزایی مستلزم ارتباط متقابل و مشارکت بین کاربران زمین و سازمان های طرفدار محیط زیست است تا کارکردهای «بیابان زدایی» در مقیاس وسیع را پدید آورد.

این پژوهش به بررسی عوامل غیراقتصادی موثر بر رضایت مجریان از مشارکت در طرح های بیابان زدایی استان خوزستان پرداخته که به شیوه تحقیق توصیفی به روش پیمایش انجام شده است. جامعه آماری آن شامل مجریانی است که در قالب طرح مذکور با اداره منابع طبیعی استان خوزستان قرارداد منعقد نموده اند. در راستای انتخاب جامعه مورد نظر، از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای استفاده گردید. تعداد 149 نفر از مجریان انتخاب، و تحلیل داده ها با استفاده از آمارهای توصیفی- تحلیل انجام گرفت. به منظور تعیین عوامل موثر بر میزان رضایت مجریان از مشارکت در این پژوهش از رگرسیون چند متغیره به روش گام به گام استفاده و در نهایت بر اساس یافته های تحقیق پیشنهاداتی ارایه گردید.

انتخاب راهبردهای بهینه عامل مؤثری در افزایش کارایی طرح های احیای اراضی است، از سوی دیگر روند بیابانی¬شدن اراضی، در طی فرآیند تخریب محیط زیست حاصل عملکرد و برهم¬کنش میان عوامل متعددی است که انتخاب راهکارهای مناسب را با اشکال مواجه می کند. بنابراین، این پژوهش با هدف ارائه راهبردهای بهینه به صورت نظام¬مند و در قالب یک روش تصمیم گیری گروهی در دشت یزد– خضرآباد انجام گرفت. به این منظور در ابتدا، راهبردهای مهم از روش دلفی رتبه بندی شد. سپس با در نظرگرفتن رأی تصمیم گیرندگان در رابطه با اولویت بندی راهبردها، رتبه بندی اولیه از راهبردها در قالب روش کوک و سیفورد (Cook-Seiford's Method)، شکل گرفت. در ادامه با برآورد فاصله خطی هر راهبرد و شکل گیری ماتریس فواصل، اولویت نهایی راهبردها از حل مسئله تخصیص حاصل شده مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته¬های پژوهش نشان داد که، راهبردهای جلوگیری از تغییر نامناسب کاربری اراضی (18A) و توسعه و احیاء پوشش گیاهی (23A) به ترتیب در رتبه اول و دوم باValue=1 وReduced Cost=0 ، به عنوان مهمترین راهبردهای مقابله با بیابان زایی، هستند. نتایج این پژوهش به مدیران مناطق بیابانی این امکان را می¬دهد که امکانات محدود را به شیوه¬های صحیح به کارگیرند تا از هدر رفتن سرمایه¬های ملی جلوگیری کنند.

اجرای طرح احیای اراضی بیابانی دشت لامرد در استان فارس از طریق عملیات نهال کاری، بذرپاشی و حفاظتی در سطحی معادل هشت هزار هکتار با استفاده از گونه های مقاوم به خشکی و شوری نظیر آتریپلکس، سمر (کهور پاکستانی) از سال 1374 آغاز گردید. با توجه به اهمیت اجرای طرح مذکور، این تحقیق به منظور بررسی تغییرات خاک و پوشش گیاهی در اثر اجرای طرح انجام شد. در هر منطقه (نهال کاری، بذرپاشی و حفاظتی) تعداد پنج پروفیل جهت بررسی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک (بافت، هدایت الکتریکی، اسیدیته، آهک، گچ، نسبت جذب سدیم، املاح محلول سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و کلر) حفر گردید. همچنین خصوصیات پوشش گیاهی از جمله درصد پوشش، تولید، وضعیت و گرایش پوشش گیاهی با استفاده از روش های معمول در هر یک از برنامه های اجرائی تعیین شد. به منظور مقایسه خصوصیات خاک و پوشش گیاهی در مناطق و عمق های مختلف از آنالیز واریانس و جهت گروه بندی میانگین خصوصیات از آزمون چند دامنه دانکن استفاده شد. بر اساس نتایج حاصله، خاک های منطقه مورد مطالعه دارای میزان شوری زیادی است و سایر املاح موجود در خاک در مقایسه با زمان اجرای طرح، به ویژه در منطقه حفاظتی (بحرانی) افزایش قابل توجه داشته و گسترش منطقه حفاظتی به درون منطقه نهال کاری و بذرپاشی کاملا مشهود است. با توجه به بررسی های انجام شده، از دلایل مهم خشکیدگی نهال ها در منطقه نهال کاری شده طی سال های بعد از اجرای طرح (علی رغم رشد قابل توجه در سال اول) می توان به قطع عملیات آبیاری تکمیلی، برخورد ریشه گیاهان با سخت لایه ناشی از آهک (در عمق 60-30 سانتی متری) و سطح ایستایی بالا و آب شور، آسیب دیدگی ریشه گیاهان به دلیل سله بندی شدید خاک سطحی و سنگینی بافت خاک اشاره کرد.

پرداختن به مسئله بیابان زایی به خاطر ماهیت چندمعیاری آن، توسعه روز افزون، گسترده و بلندمدت بودن و تأثیر هم زمان بر منابع سرزمینی و جمعیت های انسانی، به منظور دستیابی به توسعه پایدار ضروریست. از این رو لازم است به منظور بهره برداری بهینه از امکانات و سرمایه های محدود اختصاص یافته به این امر، راهبردهای مقابله با بیابان زایی با توجه به معیارهای مختلف مورد ارزیابی قرار گیرد تا ضمن دستیابی به نتایج بهتر، از هدررفت سرمایه های ملی جلوگیری شود. بنابراین به منظور رتبه بندی راهکارهای مقابله با بیابان زایی، در چارچوب مدل های تصمیم گیری چندشاخصه، از روش دیمتل استفاده شد. ابتدا در چارچوب روش تصمیم گیری چند شاخصه و با استفاده از مدل دلفی، معیارها و راهبردهای مهم و اولویت دار شناسایی شده و سپس اولویت نهایی راهبردها با استفاده از روش دیمتل مورد ارزیابی قرار گرفت. بر مبنای نتایج به دست آمده، راهبردهای توسعه و احیاء پوشش گیاهی (23A)، تغییر الگوی آبیاری و اجرای روش های کم آب خواه (33A) و کنترل چرای دام (20A) به ترتیب به عنوان مهم ترین راهبردهای مقابله با بیابان زایی در منطقه تشخیص داده شدند. بنابراین پیشنهاد شد در طرح های کنترل و کاهش اثرات بیابان زایی و احیاء اراضی تخریب یافته، نتایج و رتبه بندی به دست-آمده مورد توجه قرار گیرد.

بیابان زایی یک رویداد مخاطره آمیز بلایای طبیعی است که در عین وسعت تخریب، گوناگونی اثرات و پیچیدگی فرایند، با شاخص های کیفی و غیر قطعی نیز سروکار دارد و از رفتار سیستم های فازی تبعیت می کند. بنابراین در ارزیابی راهبردهای مقابله با بیابان زایی به منظور دستیابی به راهبردهای ارجح و بهینه، استفاده از روش های تصمیم گیری چند معیاره فازی ضروری به نظر می رسد. از این رو این پژوهش با هدف تعیین اولویت راهبردهای مقابله با بیابان زایی با استفاده از مدل های تحلیلی سلسله مراتبی در محیط فازی و به صورت موردی در دشت یزد-خضرآباد طی سال های 1400-1399 به انجام رسید. به منظور دستیابی به این هدف، ابتدا از روش دلفی فازی و در چارچوب روش تصمیم-گیری چند معیاره، ماتریس تصمیم گیری فازی حاصل شد و سپس با استفاده از نرم افزار Expert Choice و از طریق مدل ELECTRE اولویت اولیه راهبردها به دست آمد و در ادامه به منظور برآورد اولویت نهایی راهبردها از روش TOPSIS استفاده شد و در نهایت نتایج حاصله با استفاده از نمودار GAIA در محیط نرم افزار Visual PROMETHEE مورد تحلیل قرار گرفت. بر مبنای نتایج حاصل شده از فرایند تحقیق، راهبرد " تعدیل در برداشت از منابع آب زیرزمینی" (A31) با نسبت نزدیکی 59/56 درصد به عنوان مهمترین راهبرد در کنترل و کاهش اثرات بیابانزایی و احیاء اراضی تخریب یافته ارزیابی شد. تحلیل های صورت گرفته در محیط نرم افزار Visual PROMETHEEنیز نتایج حاصله از رتبه بندی را مورد تأیید قرار داد به صورتی که راهبرد A31 با جریان نارتبه ای خالص 3635/0Phi=، همچنان ارجح ترین راهبرد ارزیابی شد و ترتیب راهبردهای کنترل چرای دام (20A)، تغییر الگوی آبیاری (33A)، احیاء پوشش گیاهی (23A) و تغییر کاربری اراضی (18A) نیز همانند قبل باقی ماند⸵ بنابراین پیشنهاد می گردد که در طرح های کنترل و کاهش اثرات بیابان زایی، نتایج به دست آمده مورد توجه قرار گیرد.